ગુજરાતી સાહિત્ય અને સિનેમા

ચુનીલાલ મડિયાની કૃતિ ‘અબુ મકરાણી પરથી સર્જાયેલી કેતન મહેતા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘મિર્ચ મસાલા’નું એક દશ્ય.

સિનેમા એ આમ તો જનજીવનનું પ્રતિબિંબ છે. સિનેમાને જીવનથી અલગ ક2ીને જોવું શક્ય જ નથી. એટલે સિનેમાની સાથે જે સંકળાયેલું છે એ બધું જ જીવન સાથે સંકળાયેલું છે.

આપણા કવિગુરુ ઉમાશંક2 જોશીએ એક વખત એવું કહ્યું હતું કે નાટક એ બધી કલાઓનું પિય2 છે. આ વાતને હું બૃહદ રૂપમાં જોવાનું 2ાખું છું. અને તેનું વિસ્ત2ણ ક2ીએ તો સિનેમામાં તો નાટક પણ સમાઈ જાય છે. એટલે અંશે સિનેમા પણ બધી જ કલાઓનું પિય2 છે. એટલે કે ચિત્રકલા, સંગીત, નૃત્ય-નાટક, શિલ્પ-સ્થાપત્ય, અને સાહિત્ય. આમ આ બધી કલાઓનો સ2વાળો ક2ીએ છીએ તેનો જવાબ સિનેમામાં મળે છે. અને તેના વગ2 સિનેમા કદાચ સિનેમા જ નથી હોતું.
ફિલ્મ એ એક કથનાત્મક કલા છે. એનું ફોર્મ જ ને2ેટિવ છે. આ ને2ેટિવ ફોર્મમાંથી છૂટવા એ ઘણા પ્રયત્નો ક2ે છે, પણ આપણે માટે તે એ બધા પ્રયોગો જ છે. એટલે આજે તો અહીં એને કથનકેન્દ્રી સ્વીકા2ીને જ ચાલવું 2હ્યું. બધી જ કલાઓ કથનાત્મક હોય છે. ચિત્રકલા અને ફોટોગ્રાફી, નૃત્ય અને નાટક કે પછી સાહિત્ય, અને મેં આગળ ઉપ2 જેમ કહ્યું તેમ સિનેમામાં બધી જ કલાઓનો સમાવેશ થાય છે. અને બધી કલાઓ કથનાત્મક છે. આ બધી કલાઓનો સમાવેશ સિનેમામાં થાય છે તેથી સિનેમા પણ કથનાત્મક છે. લોકકલાનો પણ અહીં સમાવેશ થાય એ પણ કથનાત્મક છે, અને લોકકલાના બધા ઘટકો, જેવા કે લોકચિત્રકલા, લોકસંગીત, લોકનાટ્ય, જેવી કે ભવાઈ વગે2ેનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે.

આપણે ત્યાં સાહિત્ય અને સિનેમાને બહુ સ્નેહાર્દ સંબંધો નથી તેવું બહુધા હિન્દી ફિલ્મો જોઈએ છીએ ત્યા2ે લાગે છે. સાહિત્યકૃતિ પ2થી ફિલ્મ સર્જવા ક2તાં ફિલ્મને અનુરૂપ વાર્તા ઘડી કાઢવાની એક 2સમ વર્ષોથી ચાલી આવે છે. એને પર2ણામે એક નવા પ્રકા2ના સાહિત્યનો અને તેને સર્જના2નો વર્ગ ઊભો થયો છે. ગીતો પણ ખાસ ફિલ્મની કથાને અનુરૂપ લખાવવામાં આવે છે. અ2ે, પહેલાં સંગીતની ત2જ બંધવામાં આવે છે પછી તેને અનુરૂપ શબ્દો લખવામાં આવે છે, અને પ્રજાના મોટા સમૂહને તે બધું ગમે છે. ગુજ2ાતી ફિલ્મો પણ મહદ્ અંશે આ જ 2ીતે સર્જાય છે, તેમાં પણ હમણાં છેલ્લા થોડા સમયથી શહે2ી વાર્તાના આધા2ે ચા2 ભાઈબંધની કથા કહેતી જે ફિલ્મો સર્જાઈ છે તેનાથી અત્યંત નિમ્ન સ્ત2ની ફિલ્મનું નિર્માણ થયું છે. એવું નથી કે ભા2તીય સિનેમામાં ઉત્કૃષ્ટ સાહિત્યકૃતિઓ પ2થી ફિલ્મો નિર્માણ નથી પામતી, પણ મોટા ભાગની ફિલ્મ ઉપ2 કહ્યું તેવી 2ીતે સર્જાય છે. એમ કહો કે ગાડર2યા પ્રવાહની જેમ જે ફિલ્મને આર્થિક 2ીતે સફળતા મળી હોય તેના જેવી વાર્તાના આધા2ે બીજા બધા ફિલ્મો બનાવવા લાગે છે. પર2ણામે તેમાં ગુણવત્તા નથી હોતી.

આપણે ત્યાં સિનેમાની શરૂઆત થઈ ત્યા2ે શિક્ષણ ઓછું હતું. લોકો આ માધ્યમને કેટલું સમજશે તે પણ કેટલાયને પ્રશ્ન હતો. વળી મનો2ંજનનાં માધ્યમો ઓછાં હતાં કે કેટલાક સંજોગોમાં બિલકુલ નહોતાં. એ બધાનાં સામાજિક અને આર્થિક કા2ણો ઘણાં હતાં. એટલે સિનેમાને શરૂઆતથી જ મનો2ંજના એક માધ્યમ ત2ીકે જોવામાં અને 2જૂ ક2વામાં આવ્યું. એટલે એન્ટ2ટેઇનમેન્ટ, એન્ટ2ટેઇનમેન્ટ, એન્ટ2ટેઇનમેન્ટ ત2ીકે જ ફિલ્મોને પહેલાંના જમાનામાં અને અત્યા2ે પણ વિશેષ જોવામાં આવે છે. ચાર્લી ચેપ્લિનની જે ફિલ્મ જોઈને આપણે ખડખડાટ હસીએ છીએ તે હકીકતમાં વેદનાથી ભ2પૂ2 હોય છે. તેને સમાજની સામે, સત્તાધીશોની સામે કંઈક કહેવું છે. એટલે હાસ્યને ચેપ્લિને એક શસ્ત્ર ત2ીકે સિનેમામાં પ્રયોજ્યું. ચાર્લી ચેપ્લિનની ‘ગોલ્ડ2સ’, ‘સિટીલાઇટ’ અને ‘ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટ2 જેવી ફિલ્મો વિશ્વની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મો છે. આપણે ત્યાં સાહિત્યકૃતિ પ2થી કેટલીક શ્રેષ્ઠ ફિલ્મો સર્જાઈ છે. સત્યજિત 2ાયની મોટા ભાગની ફિલ્મો ઉત્તમ સાહિત્યકૃતિ પ2થી સર્જાયેલી છે. દક્ષિણની ભાષાઓમાં પણ અનેક ફિલ્મો સાહિત્યકૃતિઓ પ2થી સર્જાયેલી છે. હિન્દીમાં પણ કેટલીક ફિલ્મોને યાદ ક2ીએ તો ‘સાહબ, બીબી ઔ2ગુલામ’, ‘ઉપહા2’, ‘સૂ2જકા સાતવા ઘોડા’ જેવી ફિલ્મો ઉત્કૃષ્ટ ભા2તીય નવલકથા પરથી સર્જાઈ છે. તો હૈદ2 જેવી ફિલ્મ શેક્સપીય2ના નાટક પરથી સર્જાઈ છે.

ગુજ2ાતી સિનેમામાં અનેક વખત ઉત્તમ સાહિત્ય-કૃતિઓને કંડા2વાના પ્રયાસો થયા છે. આપણી ગુજ2ાતી કૃતિઓ પ2થી હિન્દીમાં પણ ફિલ્મો સર્જાઈ છે. 2મણલાલ દેસાઈ, કનૈયાલાલ મુનશી જેવાની કૃતિઓ પ2થી હિન્દીમાં ફિલ્મો સર્જાઈ છે. ‘કોકિલા’ કે ‘માલવપતિ મુંજ’નાં ઉદાહ2ણો છે જ. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોનું ઉદાહ2ણ જોઈએ તો ચુનીલાલ મડિયાની વાર્તા ‘અબુ મક2ાણી’ પ2થી હિન્દીમાં ફિલ્મ ‘મિર્ચ મસાલા’ સર્જાઈ છે અને તે એક કલાત્મક અને સફળ ફિલ્મ બની છે, તો મધુ 2ાયકૃત નવલકથા ‘કમ્બલ 2ેવન્સવુડ’ પ2થી સર્જાયેલી ‘વોટ્સ યો2 2ાશિ’ જેવી મુખ્ય ધા2ાની ફિલ્મ પણ સર્જાઈ છે. અલબત, આ ફિલ્મ કલાત્મક પણ નથી કે સફળ પણ 2હી નથી, પણ આ જ નવલકથા પ2થી સર્જાયેલી કેતન મહેતાની ટીવી સિર2યલ ‘મિસ્ટ2 યોગી’ મનો2ંજક હતી.

કેટલીક ઉત્તમ સાહિત્યકૃતિઓ પરની ફિલ્મોને યાદ ક2ીએ તો મનુભાઈ પંચોળીની નવલકથા ‘ઝે2 તો પીધાં છે જાણી જાણી’ પ2થી એ જ નામની સર્જાયેલી ફિલ્મ, ચુનીલાલ મડિયાની નવલકથા ‘લીલુડી ધ2તી’, ઈશ્વ2 પેટલીક2ની ‘જનમટીપ’ અને ‘લોહીનું ટીપું’, શયદાની ‘વણઝારી વાવ’ પ2થી સર્જાયેલી ફિલ્મ ‘કર2યાવ2’, ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહની નવલકથા ‘જિગ2 અને અમી’ અને વિનોદિની નીલકંઠની વાર્તા પ2થી સર્જાયેલી ફિલ્મ ‘કાશીનો દીક2ો’ ઉદાહ2ણ ત2ીકે જોઈ શકાય. ગોવર્ધન2ામ ત્રિપાઠીની બૃહદ નવલકથા ‘સ2સ્વતીચંદ્ર’ પ2થી હિન્દીમાં સર્જાયેલી ‘સ2સ્વતીચંદ્ર’ તથા ગુજ2ાતીમાં ‘ગુણસુંદ2ીનો ઘ2સંસા2’ પણ યાદ ક2વી 2હી. પન્નાલાલ પટેલની નવલકથાઓ ‘મળેલા જીવ’ અને ‘માનવીની ભવાઈ’ કે ં‘કંકુ’ પણ ફિલ્મમાં 2જૂઆત પામી છે. ફિલ્મ ‘કંકુ’ને તો એક કલાત્મક ફિલ્મ ત2ીકે આંત22ાષ્ટ્રીય પાર2તોષિકો મળેલાં છે. પ્રસિદ્ધ વાર્તાકા2 જયંત ખત્રીની વાર્તા ‘ધાડ’ પ2થી સર્જાયેલી પ2ેશ નાયકની ફિલ્મ ‘ધાડ’ ખ2ે જ જોવા જેવી અને કલાત્મક છે. ફિલ્મ ‘ધાડ’ અલબત્ત, ઘણાં વર્ષ પહેલાં સર્જાઈ હતી, પણ અનેક વિટંબણાઓ પા2 ક2ીને 2જૂઆત હજી હમણાં જ પામી. સાહિત્ય અને સિનેમામાં 2સ લેતા સૌ કોઈએ ફિલ્મ ‘ધાડ’ ખાસ જોવી 2હી.

કેટલીક ઉત્તમ કવિતાઓને પણ ફિલ્મગીત ત2ીકે 2જૂ ક2વામાં આવી છે. 2ાવજી પટેલનું ‘મા2ી આંખે કંકુના સૂ2જ આથમ્યા’ તેનું ઉદાહ2ણ છે. 2ાવજી પટેલ ઉપરાંત વેણીભાઈ પુ2ોહિત, 2મેશ પા2ેખ જેવા અન્ય કવિઓની કવિતાઓને પણ ફિલ્મોમાં 2જૂ ક2વામાં આવી છે. સંજય લીલા ભણસાલીની ફિલ્મ ‘2ામલીલા’માં ઝવે2ચંદ મેઘાણીકૃત ‘ક2ે મન મો2 બની થનગાટ ક2ે’ પણ 2જૂઆત પામ્યું છે.

ગુજ2ાતી કૃતિ પરથી સર્જાયેલી એક ઉત્કૃષ્ટ ફિલ્મ તે ‘મિર્ચ મસાલા’ અલબત્ત, હિન્દીમાં છે, જેના દિગ્દર્શક છે કેતન મહેતા, પણ છેલ્લા થોડા સમયમાં ગુજ2ાતી ફિલ્મના 2ંગઢંગ બદલાયા છે. પહેલાં જે એમ કહેવાતું હતું કે ગામડું, ગ2બો અને ગોકી2ો એટલે ગુજ2ાતી ફિલ્મ, પણ હવે એવું 2હ્યું નથી. હવેની ગુજ2ાતી કહેતાં ઢોલીવુડની ફિલ્મોમાં શહે2ી 2હેણીક2ણી જોવા મળે છે. અલબત, આ બધી ફિલ્મ સાહિત્યથી અત્યંત દૂ2 છે. અને તેમાં કલાત્મકતાના અંશો નહિવત્ છે. આ બધા અપવાદમાં ધ્રુવ ભટ્ટલિખિત નવલકથા ‘તત્ત્વમસી’ પ2 આધાર2ત ‘2ેવા’નું સર્જન પણ તાજેત2માં થયું છે.

આજે ગુજ2ાતીઓ બદલાયા છે તેમ ગુજ2ાતી ફિલ્મો પણ બદલાઈ છે. નવી પેઢીના નવા દિગ્દર્શકો કંઈક નવું ક2વા માગે છે. આ નવી પેઢી શહે2માં જ ઊછ2ી છે. તે ઉપરાંત શિક્ષિત છે. તેમણે દેશ અને દુનિયામાં આવતો બદલાવ જોયો છે. ખાસ તો ટેલિવિઝન પ2થી પ્રસાર2ત થતા મનો2ંજનનો ઘેલો છે. તેઓ ગુજ2તી ફિલ્મને નવી 2ીતે સર્જવા અને જોવા માગે છે. એટલે ગુજ2ાતી ફિલ્મોમાં પણ શહે2ીક2ણ થયું છે, પણ આ શહે2ીક2ણ હિન્દી અને અંગ્રેજી ફિલ્મ જોતાં પ્રેક્ષકોને કેટલું જોવું ગમે છે એ કહેવું મુશ્કેલ છે. અને આ બધામાં સાહિત્ય પ2 2ચાયેલી ફિલ્મોને સર્જના2ો અને જોના2ો એક વિશિષ્ટ પ્રેક્ષક વર્ગ તૈયા2 ક2વો 2હ્યો. અને તો જ ગુજ2ાતી સાહિત્ય પ2થી વધુ ફિલ્મો સર્જાશે અને એને પ્રેક્ષકો પણ આવકા2શે.

લેખક કલાસમીક્ષક છે.